TTK m. 1531 Uyarınca Tahkim Şartına Uygulanan Şekil Denetimi ve Uygulamadaki Sorunlar

Türk Ticaret Kanunu'nun (TTK) 1531. maddesinin getirdiği özel tahkim rejimi, uygulamada sanıldığından çok daha sık tartışma yaratır. Hüküm, şirketler hukukundan doğan uyuşmazlıkların tahkim yoluyla çözümünü belli koşullara bağlamış; ancak hükmün lafzının çok kısa oluşu, Türk yargı pratiğinde tahkim şartının şekil denetimi bakımından kararsız bir içtihat çizgisi oluşmasına yol açmıştır. Bu yazıda, TTK m. 1531'in kapsamı ve özellikle şekil denetimi açısından uygulamada en sık karşılaşılan sorunlar ele alınacaktır.

I. Hükmün Kapsamı: Hangi Uyuşmazlıklar m. 1531 Rejimine Girer?

TTK m. 1531, "şirketler hukukuna ilişkin davalarda" esas sözleşmeye konulacak tahkim şartı ile tahkim yoluna başvurulabileceğini düzenler. Ancak doktrinde ve yargı kararlarında "şirketler hukukuna ilişkin dava" kavramının sınırları kesin değildir.

Geniş yorum taraftarları, şirket organlarının işlemlerinden, ortaklık ilişkisinden ve esas sözleşmenin uygulanmasından doğan tüm uyuşmazlıkları bu kapsama dahil eder. Dar yorum taraftarları ise hükmü yalnızca TTK'nın anonim ve limited şirketleri düzenleyen hükümlerinden kaynaklanan uyuşmazlıklarla sınırlı görür.

Uygulamada kritik ayrım şurada çıkar: Bir pay devir sözleşmesinden doğan uyuşmazlık, ortaklar arası bir ticari ilişki midir yoksa şirketler hukukuna ilişkin bir uyuşmazlık mıdır? Cevap, kullanılacak şekil kurallarını doğrudan etkiler.

Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin istikrarsız görünen kararları dikkatle okunduğunda, ayrımın aslında uyuşmazlığın hukuki temeline göre yapıldığı görülür: Dava, esas sözleşmenin ihlali veya şirket organlarının işlemine yönelik ise TTK m. 1531; sadece ortaklar arası alacak-borç ilişkisine dayanıyorsa HMK genel hükümleri uygulanır.

II. Şekil Denetiminin Üç Katmanı

TTK m. 1531 bağlamında şekil denetimi üç farklı katmanda işler. Bunların ayrı ayrı değerlendirilmesi hem tahkim şartının geçerliliğini hem de hakem kararının iptal davalarında akıbetini belirler.

1. Esas Sözleşmenin Genel Şekil Şartları

Anonim şirketlerde esas sözleşme, TTK m. 339 uyarınca yazılı olmalı ve kurucular tarafından imzaları noterce onaylanmalıdır. Dolayısıyla esas sözleşmeye konulan tahkim şartı, bu genel şekle zaten tabidir. Ayrıca bir şekil denetimine gerek kalmaz.

Ancak sorun, esas sözleşmeye sonradan tadil yoluyla eklenen tahkim şartlarında ortaya çıkar. TTK m. 421 uyarınca esas sözleşme değişiklikleri genel kurulun nitelikli kararıyla yapılır. Tahkim şartının sonradan eklenmesi, tüm ortakları yargıdan vazgeçiren bir tasarruf olduğundan, doktrinde haklı olarak oy birliği aranması gerektiği görüşü yükselmektedir. Yargıtay bu soruya henüz kesin bir yanıt vermemiş olsa da, 2019 sonrası kararlarda "ortakların tahkim iradesinin tartışmasız biçimde ortaya konmuş olması" ifadesine sık rastlanır — bu da fiilen oy birliğine yakın bir denetim anlamına gelir.

2. HMK m. 412/3 Yazılılık Şartı

HMK m. 412/3 uyarınca tahkim sözleşmesinin yazılı yapılması şarttır. Soru şudur: Esas sözleşmede yer alan tahkim şartı, HMK m. 412/3 anlamında "tahkim sözleşmesi" sayılır mı?

Baskın görüş ve Yargıtay uygulaması evet yönündedir. Esas sözleşmenin kendisi zaten yazılı olduğundan, içine konulan tahkim şartı otomatik olarak yazılılık şartını karşılar. Ancak burada kritik bir ayrıntı vardır: Şirketin dışındaki bir kişi ile — örneğin yeni pay devralan bir ortak ile — şirket arasında doğan uyuşmazlıkta bu şekil yeterli midir?

Yanıt, pay devir sözleşmesinin hangi biçimde yapıldığına bağlıdır. Eğer devir sözleşmesinde esas sözleşmeye atıf varsa ve devralan imzasıyla esas sözleşmeyi kabul etmişse, tahkim şartının da devralanı bağladığı kabul edilir. Atıf yoksa, devralanın tahkim şartına iradi olarak katıldığı söylenemez.

3. Hakem Seçimi ve Tahkim Yeri Belirleme Usulü

TTK m. 1531/1 son cümle, tahkim şartında hakem seçim usulünün açıkça düzenlenmesini arar. Bu, genel tahkim hukukundan ayrılan ve pratik açıdan çok kritik bir şekil koşuludur. Kanun koyucu, sonradan ortaya çıkacak "hakemleri kim seçecek, kaç kişi olacak, nerede toplanacak" tartışmalarını baştan kesmek istemiştir.

Uygulamada görülen hatalı düzenleme örnekleri:

"Anlaşmazlık halinde taraflar tahkime başvuracaktır" şeklinde genel ifade — hakem seçim usulü olmadığı için geçersiz.
"Üç hakemli tahkim yapılır" — hakem sayısı belirtilmiş olsa da, seçim usulü belirsiz olduğu için yine eksiklik vardır.
"ISTAC kuralları uygulanır" — kurumsal tahkime atıf var ise seçim usulü o kurumun kurallarına bırakılmış sayılır ve geçerlidir (ISTAC Kuralı m. 13 hakem atama usulünü düzenler).

Bu nedenle en güvenli yol, esas sözleşmeye konulan tahkim şartında ya bir tahkim kurumuna (ISTAC, TOBB, ICC) ad vererek atıfta bulunmak ya da hakem atama usulünü açıkça kaleme almaktır.

III. Şekil Eksikliğinin Sonuçları

Tahkim şartının şekil yönünden eksik olması, aşağıdaki sonuçları doğurur:

1. Tahkim İtirazının Reddi

Mahkeme, önüne gelen davada tahkim itirazının şekil nedeniyle geçersiz olduğunu tespit ederse, uyuşmazlığı kendisi görmeye devam eder. Bu aşamada tahkim şartının kısmi geçerliliği tartışılmaz — ya tamamen geçerlidir ya da tamamen geçersizdir.

2. Hakem Kararının İptali

Eğer tahkim yine de yürütülmüş ve hakem kararı verilmişse, HMK m. 439/2-a uyarınca "tahkim sözleşmesinin yapılmamış veya geçersiz olması" nedeniyle iptal davası açılabilir.

3. Yabancı Hakem Kararının Tenfizi

Dava yurtdışında yürütülmüş ve karar Türkiye'de tenfiz isteniyorsa, MÖHUK m. 62 uyarınca "tahkim anlaşmasının taraflarca tabi kılınan hukuk, böyle bir hukuk belirlenmemişse tahkim yeri hukuku" uygulanır. Türk hukuku tahkim yeri olarak seçilmişse, TTK m. 1531 şekil şartlarının sağlanıp sağlanmadığı tenfiz aşamasında yeniden incelenir.

IV. Pratik Öneriler

Uygulamacılar için birkaç somut öneri:

Şirketler hukuku uyuşmazlıklarına özgü bir tahkim şartı kullanın. Standart ticari sözleşmelerde kullanılan tahkim klozları TTK m. 1531 için yeterli değildir.
Kurumsal tahkime atıf yapın. Hakem atama ve usul sorunları otomatik olarak çözülür. ISTAC, Türkiye'de kurulu şirketler için dil, maliyet ve tanınma açısından güçlü bir tercihtir.
Uyuşmazlık kapsamını açık tutun. "Şirket ile ortaklar arasında veya ortaklar arasında esas sözleşmeden, genel kurul veya yönetim kurulu kararlarından, pay devrinden veya şirketler hukuku uygulamasından doğan tüm uyuşmazlıklar" şeklinde genişletilmesi, kapsamsızlık itirazlarını önler.
Esas sözleşme değişikliklerinde oy birliğini tercih edin. Tahkim şartının sonradan eklenmesi her zaman bir risk alanıdır.
Pay devir sözleşmelerinde esas sözleşmeye açık atıfta bulunun. Devralanın tahkim şartını bilerek kabul ettiği her türlü şüpheden uzak biçimde ortaya konmalıdır.

TTK m. 1531'in görünürdeki sadeliği, uygulamada oldukça ince bir şekil denetimini gerekli kılar. Tahkim yolunun pratik avantajları — hız, gizlilik, ticari uzmanlık — ancak şekil yönünden kusursuz bir şartla korunabilir.

Uyarı. Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve somut bir uyuşmazlığa ilişkin hukuki görüş niteliği taşımaz. Sizin işlemleriniz için özel olarak değerlendirme yapılması gerekir. Büromuzla iletişime geçmek için buraya tıklayabilirsiniz.